Każda matka pragnie, aby jej dziecko nie tylko prawidłowo roz­wijało się, al> również jak najmniej chorowało. Najlepszą gwarancją niezakłóconego, harmonijnego rozwoju dziecka i pełnego zdrowia jest prawidłowe żywienie (karmienie piersią), właściwe pielęgno­wanie, zapewnienie niemowlęciu higienicznych warunków otocze­nia oraz postępowanie mające na celu eliminowanie źródeł zaka­żenia. Odporność dziecka na choroby zakaźne jest ściśle związana z nabywaniem przez nie tzw. dojrzałości immunologicznej i wy­kształcaniem coraz sprawniejszych mechanizmów przystosowaw­czych. Wytwarzanie własnych mechanizmów odpornościowych dokonuje się u niemowląt stopniowo, w miarę dojrzewania wielu narządów i układów. Należy tu wspomnieć, że noworodek rodzi się z pewnym „zapasem" odporności na choroby zakaźne, która została mu przekazana przez matkę, która jednak stopniowo wy­gasa — zwykle około trzeciego do szóstego miesiąca jego życia. Ponieważ na ogół nie można uniknąć chorób zakaźnych u ma­łych dzieci, należy wiedzieć, jak mamy je przed nimi bronić. Jed­nym ze skutecznych środków obrony przed chorobami zakaźnymi są szczepienia ochronne. O tym, czy dziecko zachoruje po zetknię­ciu się z zarazkiem, decyduje stopień jego odporności, tzn. zdol­ność jego ustroju do skutecznego przeciwstawienia się zarazkom. W wyniku zakażenia może zachorować tylko organizm nieodporny, w którym zarazek znajduje dobre warunki dla swego rozwoju. Organizm odporny ma zdolność niszczenia zarazka lub uniemożli­wienia mu rozmnażania się. Odporność dziecka powstaje w różny sposób. Noworodek i nie­mowlę do szóstego miesiąca życia rzadko choruje na choroby za­kaźne. Wiąże się to ze wspomnianym zjawiskiem przekazywania płodowi przez ustrój matczyny ciał odpornościowych z krwią podczas ciąży, a po urodzeniu — z pokarmem matki. Jednakże odporność ta, mająca charakter odporności biernej, jest krótko­trwała i zanika zwykle w pierwszych miesiącach życia. Odporność czynna powstaje po przebyciu choroby zakaźnej. W organizmie dziecka, które przebyło na przykład odrę, wytwa­rzają się ciała odpornościowe przeciwko wirusowi odry. Jeśli zetknie się ono powtórnie z wirusem odry, wytworzone uprzednio ciała odpornościowe niszczą zarazki i na ogół nie dochodzi do powtórnego zachorowania. Zazwyczaj odporność nabyta po przejś­ciu choroby zakaźnej jest odpornością trwałą, tzw. czynną, która nierzadko pozostaje na całe życie. Odporność czynną można uzyskać nie tylko po przechorowaniu na chorobę zakaźną, ale także przez szczepienia ochronne. Oczywiste jest, że dla dziecka i jego zdrowia znacznie korzyst­niejsze jest zdobycie odporności po szczepieniu ochronnym niż po chorobie zakaźnej. Przebycie jej zawsze kryje w sobie wiele niebezpieczeństw nierzadko także dla życia, tym większych, im dziecko jest młodsze. Szczepienie ochronne polega na celowym- zetknięciu ustroju z osłabionym lub zabitym zarazkiem lub jadami zarazka. Na takie szt,uczne zakażenie organizm reaguje odczynem ogólnym, będącym wyrazem walki organizmu z zarazkiem. W wyniku tej walki po­wstają w nim swoiste ciała odpornościowe, czyli tzw. odporność czynna. Stąd szczepienia ochronne stanowią jedną z bardzo skutecz­nych metod zapobiegania chorobom zakaźnym. Do niektórych szczepień ochronnych używa się zabitych zaraz­ków tej choroby, przed którą chcemy obronić dziecko, w innych stosuje, się żywe zarazki, ale osłabione w takim stopniu, że nie będąc dla dziecka chorobotwórczymi — zachowują właściwości wytwarzania odporności. Istnieją również szczepionki, w których używa się osłabionego jadu wytwarzanego przez zarazki chorobo­twórcze. Zależnie od typu szczepionki różne są sposoby ich wprowadzania do organizmu. Najczęściej szczepionki podaje się podskórnie, ale niekiedy stosuje się szczepienia doustne. Jak wspomniano, po wprowadzeniu szczepionki zachodzi w us- troju wiele zjawisk, które nazywamy odczynem poszczepiennym. Odczyn poszczepienny może być miejscowy lub ogólny. Odczyn miejscowy charakteryzuje się stanem zapalnym w miejscu wpro­wadzenia szczepionki i polega zwykle na nieznacznym zaczerwie­nieniu, bolesności i obrzmieniu miejscowym. Odczyn ogólny może charakteryzować się podniesieniem temperatury ciała, przejścio­wą utratą łaknienia, ogólnym gorszym samopoczuciem dziecka. Zarówno odczyn miejscowy, jak i ogólny występują rzadko i sto­sunkowo szybko ustępują, podobnie jak ich objawy. Czas trwania odporności, którą dziecko uzyskuje w wyniku szczepień ochronnych, jest różny i dlatego zwykle jednorazowe szczepienie zapobiegawcze nie wystarcza. Najczęściej konieczne są szczepienia powtórne, a nieraz kilkakrotne tą samą szczepion­ką. Przerwy między pierwszym a powtórnym szczepieniem zależą od czasu trwania odporności wywołanej przez daną szczepionkę i są niejednakowe dla poszczególnych szczepionek. W Polsce obowiązuje tzw. terminarz szczepień ochronnych dla dzieci, modyfikowany corocznie, w zależności od sytuacji epidemio logicznej w kraju i na świecie. Obowiązkiem rodziców jest, aby ich dziecko zostało zaszczepione w odpowiednich terminach, poda wanych przez poradnię dziecięcą i lekarza prowadzącego. Terminy mogą ulec przesunięciu z powodu choroby dziecka, o czym decydu je wyłącznie lekarz. On także powinien poinformować rodziców jakie mogą być reakcje dziecka, na szczepionkę. Dziecko chore nie może być szczepione, przy czym o przeciwwskazaniach do szczepień decyduje także jedynie lekarz. Szczepienia ochronne w Polsce są powszechne i bezpłatne. Po radnie D dla dzieci zdrowych w miastach i na wsi prowadzą bardzo ścisłą ewidencję wykonywanych szczepień, ustalają ich termin wzywając dzieci na określony dzień. Aktualny wykaz dokonanych szczepień znajduje się w książeczce zdrowia dziecka. Dokument ten należy zawsze mieć przy sobie, zwłaszcza przy zmianie miejsca pobytu dziecka. Jest nierzadko konieczny dla postawienia diagno zy w razie choroby oraz w przypadku leczenia przez lekarza który nie zna chorego dziecka. Pierwszą szczepionką, którą otrzy muje noworodek, jest szczepionka BCG. Ma ona na celu uchronię nie dziecka przed zakażeniem gruźlicą. Organizm noworodka jest szczególnie wrażliwy na infekcję gruźliczą i jeszcze niezdolny do samoobrony, reagując na zakażenie bakteriami gruźlicy w sposób bardzo gwałtowny i uogólniony. Doceniając groźbę takiego zakażenia, w celu uchronienia nowo rodka przed tą infekcją stosujemy szczepienie przeciwgruźlicze, tzw. BCG, już w pierwszych dwóch tygodniach życia, na oddziale nowoiodkowym, najczęściej w czwartym-piątym dniu, jeśli oczy wiście lekarz uzna dziecko za zupełnie zdrowe. Szczepienie przeciwgruźlicze jest powtarzane kilkakrotnie w wie ku rozwojowym, w drugim, szóstym, dziesiątym, czternastym i osiemnastym roku życia, gdy odporność organizmu dziecka na gruźlicę wygasa. Jest ono zawsze poprzedzane sprawdzeniem stanu odporności za pomocą tzw. prób tuberkulinowych. Szczepienia zostaną wykonane tylko wtedy, gdy próby tuberkulinowe będą ujemne. Pozostałe obowiązujące szczepienia ochronne stosuje się u nie­mowlęcia już w trzecim miesiącu życia, co zbiega się z wygaśnię­ ciem wspomnianej odporności biernej, którą dziecko uzyskuje od matki. Kolejną szczepionką jest skojarzona szczepionka przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi — tzw. Di-Te-Per. Podaje się ją dziecku głęboko podskórnie, trzykrotnie, w odstępach sześcio­tygodniowych. Skojarzona szczepionka Di-Te-Per nierzadko może wywołać, po upływie 3—4 godzin, reakcję w postaci gorączki, utraty łaknienia, obrzęku w miejscu wstrzyknięcia, co zwykle ustępuje następnego dnia. Jeśli temperatura utrzymuje się jeszcze trzeciego dnia, nie jest związana ze szczepieniem. Nie szczepimy dziecka przeziębionego i w okresie epidemii. Nieraz w miejscu wstrzyknięcia tworzy się twarda grudka, która znika samoistnie po kilku miesiącach. Czwartą dawkę szczepienia podskórnego przeciw I błonicy, tężcowi i krztuścowi powtarzamy w okresie osiemnastego- -dwudziestego czwartego miesiąca życia. W czwartym lub piątym miesiącu życia niemowlę otrzymuje do­ustną szczepionkę przeciw poliomyelitis, to jest przeciw chorobie Heinego-Mediny, zawierającą 3 typy wirusa (zwykle jednocześnie z drugim' szczepieniem Di-Te-Per). Kolejność podawania i czas trwania szczepień przeciw tej chorobie (powtarzane są w drugim roku życia) ustalane są aktualnie przez poradnię D. W jedenastym—czternastym miesiącu życia szczepimy niemowlę przeciw odrze. Szczepienia przeciwodrowe są bardzo ważne dla małych dzieci, gdyż zapobiegają ciężkim zachorowaniom, po prze­byciu których mogą wystąpić u dziecka liczne powikłania w po­staci zapalenia płuc, zapalenia ucha i innych. Szczepionka ta pobu­dza organizm do wytworzenia własnej odporności, która pozostaje na całe życie. Mimo że objawy poszczepienne są nieporównywalnie lżejsze niż przebycie choroby, u niektórych dzieci w tydzień po wstrzyknięciu szczepionki pojawia się podwyższona temperatura oraz poranna wysypka — jest to właściwie łagodnie przebiegająca choroba. Obecnie zaniechane są szczepienia przeciw ospie. Odporność uzyskiwana drogą szczepień jest, jak wspomniano, odpornością czynną, długotrwałą, niekiedy na całe życie. Dziecko w czasie szczepień wymaga baczniejszej obserwacji, nie należy go przekarmiać, a o nietypowych objawach informować lekarza.